تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)

جهان هستی وجود دارد، شاید برای برخی از کجا آمدن مهم باشد اما برخی نیز چگونه کار کردن آن مهم است. شاید هیچگاه به پاسخ کاملا درست نرسیم ولی جواب‌هایی که در این مسیر می‌یابیم و آنچه از این جهان متوجه می‌شویم به سوالاتی بستگی دارد که می‌پرسیم.

همانطور که بنیانگذار تحلیل دینامیک‌های سیستم (جی فارستر) نیز می‌گوید تفکر سیستمی طرز فکری برای فهمیدن چگونگی تغییر و کار کردن چیزها در طول زمان است. نگرشی که به ما کمک می‌کند از سطح رویدادها فراتر رفته، الگوها را کشف کنیم و پس از آن ساختار و روابط داخلی سیستم را که مسول ایجاد چنین الگوهایی از رویدادها هستند، شناسایی کنیم.

تفکر سیستمی نوعی جهان‌بینی را خواهد ساخت که در آن فهم و تفسیر روابط بین اجزای سیستم ضروری است. روابطی که نحوه عملکرد سیستم را تعیین می‌کنند. روابطی که ایجاد کننده الگوهای رفتارها و وقایع هستند.

رنه دکارت و فرانسیس بیکن چارچوبی تحلیلی برای فهم مسائل و متد علمی را هدیه دادند. نیوتن با کشف و تعریف قوانین حرکت و گرانش پارادایم ساعتی را برای فهم دنیا فراهم آورد. پارادایمی که اشتباه نیست اما ناقص است. در دنیای نیوتن روابط علت و معلولی خطی بود. قوانین آن نیز با دیدن اتفاقات روزمره برای ما بیشتر تایید می‌شد. اشکال آن در این است که دید کوتاه مدتی برای فهم آنچه در دنیا اتفاق می‌افتد به ما داده است.

وقتی پا را فرای پارادایم علت و معلول خطی گذاشته و الگوهای رفتاری و روابط و ساختارهای سیستمی پشت آن را مطالعه می‌کنیم، به فهم عمیق‌تری از نحوه عملکرد عوامل مختلف در این دنیا در طول زمان خواهیم رسید. چنین رویکرد کاربردی به ما کمک خواهد کرد که با سیستم‌ها کار کنیم نه در مقابل آن‌ها. در چنین حالتی دخالت‌های ما تاثیرات طولانی مدت‌تر و مفیدتری خواهد داشت.

شاید در اینجا تعریفی که از سیستم داریم این باشد:

یک سیستم موجودیتی است که حضور خود را به کمک تعامل مشترک اجزایش تداوم می‌بخشد.

نکته مهم در این تعریف همان “تعامل” است. یک سیستم فرای یک توده یا یک مجموعه است. این تعاملات هستند که خصوصیات سیستم را می‌سازند نه خود اجزا به تنهایی. برای فهم یک سیستم نیز شناخت همین ارتباطات کلید شناخت سیستم است.

یک مثال معروف در این زمینه تیم فوتبال است. شاید یک تیم فوتبال از بازیکنان متوسط بتواند تیم ستارگان جهان را ببرد. دلیل آن نیز سابقه و هماهنگی طولانی مدت اعضای تیم عادی است که تیم ستارگان جهان هرچند اجزایی برتر دارد، اما فاقد آن است.

حساب پس انداز

طرز تفکر سنتی درباره حساب پس‌انداز را در نظر بگیرید. پول را در حساب بانکی می‌گذاریم و به صورت ماهیانه سود دریافت می‌کنیم. چنین رویکردی به صورت خطی به رابطه علت و معلولی می‌نگرد که البته تا حدودی هم درست است. نمودار زیر تصویری کامل‌تری از رابطه بین متغیرها و خود سیستم است. استفاده از نمودارهایی به شکل زیر که شامل حلقه‌های علت و معلولی باشد در آموختن تفکر سیستمی و تحلیل دینامیک سیستم‌ها کاربرد بسیار دارد.

کمان‌های بین عناصر سیستم، جهت اثرگذاری را نشان می‌دهد. بنابر این فلش از واریز به سرمایه نشان می‌دهد که واریز پول بر سرمایه اثر می‌گذارد. این فلش‌ها هر یک نیز علامت مثبت (+) یا منفی (-) دارند. علامت مثبت نشان‌دهنده افزایش معلول در اثر افزایش علت است (اگر سایر عوامل اثرگذار بر روی آن ثابت بماند.).

علامت منفی نیز کاهش معلول در اثر افزایش عامل اثرگذار را نشان می‌دهد (در صورتی که سایر عوامل ثابت باشند.). بنابر این علامت مثبت بر روی فلش بین واریز و سرمایه نشان دهنده افزایش سرمایه در صورت افزایش واریز است (نسبت به حالتی که واریز تغییر نکند.). اگر واریز کم شود باز هم به سرمایه اضافه خواهد شد اما کمتر از قبل.

برداشت هم باعث تغییر در سرمایه خواهد شد اما در جهت خلاف. یعنی مقدار متغیر برداشت از سرمایه کاسته خواهد شد. از طرفی سرمایه و نرخ سود در کنار یکدیگر متغیر سود را تشکیل می‌دهند و هر دو نیز در جهت مثبت اثر می‌گذارند. (اگر سرمایه یا نرخ سود افزایش یابد سود نیز بیشتر خواهد شد. سود نیز به سرمایه اضافه شده و آن را افزایش می‌دهد و بدین ترتیب حلقه تکرار خواهد شد.

ظهور یافتن

سیستم‌ها خصوصیاتی دارند که در هیچ‌یک از اجزایشان قابل یافتن نیست. این خصوصیات از تعامل بین اجزای سیستم ظهور می‌یابد. تعاملات سیستم بالا را در نظر بگیرید. نرخ سود و سرمایه در تعامل با هم سود را تشکیل می‌دهند. سود نیز باعث افزایش سرمایه و به دنبال آن افزایش دوباره سود خواهد شد. چنین رشدی در هیچ‌یک از اجزای این سیستم به تنهایی وجود ندارد. حلقه علیت بین سود و سرمایه از نو تقویتی است. گلوله برفی در وسط نمودار نیز نشان دهنده همین خاصیت خود تقویت کنندگی است.

رسیدن به نتایج

شاید در نگاه اول بدیهی به نظر برسد که هر چیزی تا ابد رشد نخواهد کرد. همواره در جایی از سیستم چیزی مانع رشد خواهد شد. نمودار زیر را که یک حلقه تعادلی را نشان می‌دهد ببینید:

در این شکل آنچه به عنوان وضعیت کنونی نامگذاری شده است به طور معمول در سطحی پایین‌تر از مورد با نام موقعیت دلخواه می‌باشد. در اثر تعامل وضعیت کنونی و موقعیت دلخواه متغیر تفاوت از اختلاف این دو بدست می‌آید. بدین صورت که بهتر شدن وضعیت کنونی باعث کاهش تفاوت (اختلاف) و بالاتر رفتن موقعیت دلخواه باعث افزایش آن می‌شود.

این تفاوت باعث می‌شود که اقدام صورت گرفته و وضعیت کنونی را در جهت موقعیت دلخواه حرکت داده و تفاوت را کاهش دهد. کم شدن اختلاف باعث کم شدن اقدامات می‌شود. در نهایت اختلاف آنقدر بین وضعیت کنونی و دلخواه کم می‌شود که دیگر اقدامی صورت نمی‌پذیرد.

چنین خصوصیتی از تعامل بین اجزاء سیستم ظهور یافته است که نهایتا مجموعه را به سمت تعادل پیش می‌برد. نماد ترازو در میان حلقه علت و معلولی نیز نشان همین تعادل است.

منبع

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان
  30. تئوری‌پردازی برای خلق حلقه های علت و معلولی
  31. استفاده از نمودارهای حلقه علیت برای شفاف کردن مدل ذهنی
  32. شناسایی تاخیر ؛ چطور در سازمان در فرصت کمتر کار بیشتری انجام دهیم
  33. چرا معضل ترافیک کلانشهرها ساخت اتوبان و بزرگراه نیست؟
  34. معرفی تفکر سیستمی به سازمان ؛ چطور دیگران را با خود همراه کنیم؟
  35. عشق در تفکر سیستمی [ویدئو]: مثالی عملی در زندگی روزانه
  36. تفکر سیستمی و سازمان ناب : چطور تویوتا نوسانات بازار را در خود حل کرد
  37. تفکر سیستمی و چاقی : چرا گرسنگی راه لاغر شدن نیست؟
  38. نقطه اهرمی چیست؟ 12 نوع آن از دید تفکر سیستمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *