تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)

در مطلب قبلی (تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی) از رویکرد سیستمی صحبت کردیم و اینکه می‌توان به کمک آن جهان را طور دیگری دید. می‌توان آن را بهتر شناخت و تصمیمات بهتری در تعامل با آن گرفت. سیستم مورد نظر ما ممکن است حساب بانکی باشد یا یک سازمان. در نهایت ما خصوصیاتی را در آن خواهیم دید که هر یک از اجزا به تنهایی ندارند.

در ادامه از مشترکات سیستم‌ها بیشتر می‌خوانیم و اینکه ساختار هر یک شامل چه اجزای مشابهی می‌تواند باشد.

سیستم و اثرات بیرونی

تنها یک سیستم وجود دارد: عالم هستی. سایر سیستم‌ها همگی زیر سیستم آن هستند. وقتی در حال بررسی روابط سیستمی هستیم باید حتما مرزهای آن را برای محدود کردن متغیرها مشخص کنیم. در چنین فرآیندی همیشه یک بده بستان وجود دارد. اگر دامنه محاسبات را بیش از حد کم کنیم، آنچه باقی خواهد ماند ممکن است آنقدر کوچک شده باشد که برخی از روابط مرتبط و ضروری برای فهم سیستم را از دست بدهیم. اگر هم دامنه را خیلی ووسیع فرض کنیم، سیستم مفروض ممکن است آنقدر پیچیده شود که دیگر قادر به فهمیدن تعاملات درون این پیچیدگی نشویم.

در مثال قبلی درباره حلقه تقویتی بین سرمایه و سود، رابطه این دو موضوع بررسی بود. نرخ سود، واریز و برداشت به عنوان عوامل اثر گذار خارجی در نظر گرفته شدند. می‌دانیم که هر یک از این موارد خود عضوی از یک سیستم دیگر هستند. به همین دلیل برای تمرکز بیشتر بر روی مسئله مورد نظر، دامنه بررسی را به تعامل بین سرمایه و سود محدود نمودیم.

هدف از مطالعه سیستم‌ها توسعه فهم ما می‌باشد. معمولا خود فهم نیز پدیده ظهور یافته در اثر آزمون و خطا است. در صورتی که به فهم مورد نظر خود نرسیم، لازم است که دامنه سیستم خود را گسترش دهیم. تا آنجایی که متخصصان نیز اتفاق نظر دارند، فرمولی برای تعیین مرز وجود ندارد. وقتی درک و فهمی که می‌خواستیم حاصل شد، بدین معنی است که دامنه انتخابی مناسب بوده است.

تشخیص ساختارهای تقویت کننده و تعادلی

وقتی که حلقه‌های تقویتی و تعادلی هر دو جزئی از ساختار سیستم باشند تشخیص نوع هر حلقه دشوار خواهد شد. ساده‌ترین راه برای تشخیص شمارش تعداد علامت‌های قطبیت منفی است. بایستی حلقه علت و معلولی را دور زده و تعداد علامت‌های (-) را شمارش کرد. اگر تعدادشان صفر یا عددی زوج بود، حلقه تقویتی می‌باشد و در غیر اینصورت از نوع تعادلی است.

فراموش نکنیم که حلقه‌های علیت تقویتی (خود تقویت) می‌توانند باعث رشد یا نزول شوند. بسته به موضوع مورد بررسی باید ببینیم که تعاملات باعث کاهش یا افزایش متغیرهای سیستم می‌شوند. به این حلقه‌ها، بسته به اینکه سیستم را در جهت دلخواه یا غیر دلخواه پیش ببرند، حلقه‌های سازنده یا شوم نیز گفته می‌شود.

حلقه‌های تعادلی در ابتدا با متغیری شروع به کار می‌کنند که مقدار آن کمتر یا بیشتر از مقداری دلخواه است. بسته به شرایط اولیه، یک حلقه علیت تعادلی ممکن است باعث کاهش یا افزایش موقعیت سیستم به سمت یک مقدار تعادلی شود.

تاخیر در تعاملات

نکته بسیار مهم وجود تاخیر در ساختار سیستم‌ها و تعاملات بین اجزای آن است که هر کدام نیز به احتمال زیاد دوره زمانی متفاوتی دارند. معمولا چنین تاخیرهایی تعیین کننده مدت زمان مورد نیاز برای بروز خصوصیات ساختاری سیستم‌ها هستند.

حساب پس انداز بالا را در نظر بگیرید. سود معمولا به صورت پریودیک به حساب اضافه می‌شود نه پیوسته. تاخیری بین سود واریزی و سرمایه هست، و پس از این تاخیر سرمایه در تعامل با نرخ سود خود سود را ایجاد می‌کند. اما به نظر تاخیری در ایجاد سود و افزایش سرمایه وجود ندارد.

هنگام بررسی ترکیب ساختارهای سیستمی دارای حلقه‌های علت و معلولی تقویت کننده و تعادلی، تاخیرها باعث ایجاد خصوصیات غیر خطی و خلاف شهود در سیستم‌ها می‌شوند.

آرکتایپ‌ها (الگوهای تکرار شونده)

حلقه‌های تقویتی و تعادلی دو الگوی ساختاری ابتدایی بودند که به همراه الگوهایی دیگر توسط برتالانفی در 1930 معرفی شدند. پس از آن این ساختارهای سیستمی در 1990 توسط پیتر سنگه توسعه یافته و تحت عنوان آرکتایپ‌ها در کتاب “پنجمین فرمان: هنر و مهارت سازمان‌های یادگیرنده” نامگذاری شدند.

برتالانفی عنوان کرده بود که ساختارهای پایه‌ای هستند که در تمامی شاخه‌های علوم وجود دارند. اگر کسی این ساختارها را یاد بگیرد، هنگام انتقال از یک دانش به دانش دیگر، مقدار زیادی از آموخته‌ها منتقل خواهند شد. هنگام مطالعه دانش جدید شخص باید تنها یادبگیرد که نام این ساختارها در علم جدید چیست. این موضوع قرار بود که تبدیل به مبحثی تحت عنوان “آموزش عمومی سیستم‌ها” شود که به خاطر یک اشتباه در ترجمعه “تئوری عمومی سیستم‌ها” نامیده شد.

منبع

 

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان
  30. تئوری‌پردازی برای خلق حلقه های علت و معلولی
  31. استفاده از نمودارهای حلقه علیت برای شفاف کردن مدل ذهنی
  32. شناسایی تاخیر ؛ چطور در سازمان در فرصت کمتر کار بیشتری انجام دهیم
  33. چرا معضل ترافیک کلانشهرها ساخت اتوبان و بزرگراه نیست؟
  34. معرفی تفکر سیستمی به سازمان ؛ چطور دیگران را با خود همراه کنیم؟
  35. عشق در تفکر سیستمی [ویدئو]: مثالی عملی در زندگی روزانه
  36. تفکر سیستمی و سازمان ناب : چطور تویوتا نوسانات بازار را در خود حل کرد
  37. تفکر سیستمی و چاقی : چرا گرسنگی راه لاغر شدن نیست؟
  38. نقطه اهرمی چیست؟ 12 نوع آن از دید تفکر سیستمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *