حلقه های علت و معلولی: سنگ بناهای سیستم‌های دینامیکی

در کتاب “دو مارپیچ” (Double Helix) جیمز واتسون فرآیندی را توصیف می‌کند که در طی آن او و رابرت کریک (Robert Crick)، دی اِن اِی را رمزگشایی کردند. در حالی که سایر محققین به دنبال ساختارهای پیچیده برای توصیف تنوع اشکال زندگی بودند، واتسون و کریک در جست‌وجوی طراحی‌های هندسی ساده‌تری گشتند.

 

آن‌ها نهایتا موفق به دریافت جایزه نوبل شدند. کسب این افتخار به خاطر کشف ساختار دومارپیچ بود که پایه‌‌ی هر حیاتی است. در طی تحقیقات آن‌ها ثابت کردند، تنوع بی‌نهایتی که در طبیعت شاهد هستیم، می‌تواند با یک ساختار ساده‌ی جالب ایجاد شود.

به طور مشابه دو حلقه‌ی ساده علت و معلولی (تقویتی و تعادلی) می‌توانند سنگ بناهایی معادل برای سیستم‌های پیچیده اجتماعی و اقتصادی باشند. این دو ساختار ساده به بی‌نهایت شکل با یکدیگر ترکیب می‌شوند، تا سیستم‌های پیچیده‌ای را به وجود آورند که از ما به عنوان مدیران این سیستم‌ها انتظار می‌رود آن‌ها را کنترل کنیم.

 

تشخیص حضور هر یک از این حلقه‌ها و اینکه در هر بازه زمانی کدامیک عامل غالب در ایجاد رفتار دینامیکی است، به ما کمک می‌کند ساختار سیستمی را بهتر بشناسیم.

 

حلقه‌های تقویتی: موتورهای رشد و فساد

حلقه‌های تقویتی عامل ایجاد رشد و نزول هستند. آن‌ها تغییر در یک جهت را با تغییر بیش‌تر در همان جهت ترکیب می‌کنند. برای مثال در نمودار “حلقه‌ی تقویتی کارمند-سرپرست” در زیر، تشویق از طرف سرپرست می‌تواند عملکرد خوب کارمند را به دنبال داشته باشد.

 

این رفتار سرپرست که جنبه حمایتی دارد، با رشد سطح عملکرد کارمند، تقویت شده و این دو یکدیگر را تشدید می‌کنند. در همین حین رفتار غیرحمایتی می‌تواند نتیجه‌اش پایین آمدن سطح عملکرد کارمند در طول زمان باشد. که باعث کم‌تر شدن رفتار حامیانه از طرف سرپرست می‌شود. پس حلقه‌ای یکسان می‌تواند هر دو زنجیره‌ی تقویتی (یکی نزولی و یکی صعودی) را خلق کند.

 

حلقه‌های تعادلی: فرآیندهای هدف‌جو

می‌دانیم که بیش‌تر چیزها نمی‌توانند تا ابد رشد کنند. نیروهای دیگری نیز هستند (حلقه‌های تعادلی) که در مقابل رشد در یک جهت خاص مقاومت می‌کنند (نمونه هایی از مقاومت در برابر سیاست). حلقه‌های تعادلی سعی می‌کنند که اوضاع را به وضع دلخواه برگردانند و در همان جا حفظ کنند. شبیه ترموستاتی که دما را در یک خانه تنظیم می‌کند.

 

مثالی معادل در تولید، حفظ کردن سطوح موجودی بین مراحل مختلف تولید است. در این شرایط یک سطح دلخواه موجودی وجود دارد که با هماهنگ کردن موجودی واقعی وقتی خیلی کم یا زیاد است، می‌رسیم (نمودار “حلقه تعادلی کنترل موجودی را در زیر ببینید).

استفاده از سنگ‌بناها

برای دیدن چگونگی ترکیب این دو حلقه‌ی پایه‌ای در راستای تشکیل جفت‌های ساختار-رفتار پیچیده‌تر، نگاهی مجدد به حلقه بازخورد کارمند-سرپرست می‌اندازیم. واضح است که عملکرد کارمند تنها به خاطر حامی بودن سرپرست رشد نمی‌کند.

کارمند ممکن است ساعت‌های بیش‌تری را صرف کار کند که حمایت سرپرست تداوم یابد. بعد از گذشت زمان، ساعت‌های کاری بیش‌تر، ممکن است سطح انرژی کارمند را پایین آورد (نمودار “حلقه‌ی تقویتی جفت شده با حلقه تعادلی” را در ادامه ببینید).

 

اگر این موضوع ادامه یابد ممکن است در نقطه‌ای رفتار حمایتی مافوق تحت‌الشعاع انرژی تخلیه شده، به خاطر ساعت‌های کاری طولانی مدت قرار گیرد. عملکرد ارتقاء یافته توسط تخلیه انرژی جبران می‌شود و آن‌قدر ادامه می‌یابد که حلقه‌ی تعادلی که سطح انرژی را به ساعات کار متصل کرده، مسلّط می‌شود. در این مرحله عملکرد کارمند ثابت می‌ماند یا کاهش می‌یابد.

خلاصه نکات

تمامی رفتارهای پیچیده دینامیکی توسط دو حلقه ایجاد می‌شوند: تقویتی و تعادلی. در پس هر رشد یا نزولی حداقل یک حلقه‌ی تقویتی است. برای رفتار هدف‌جو یک حلقه تعادلی داریم.
دوره‌ای از رشد که به دنبال آن کاهش رشد می‌آید معمولا به علت تغییر در تسلط از یک حلقه‌ی تقویتی به تعادلی است.

 

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان
  30. تئوری‌پردازی برای خلق حلقه های علت و معلولی
  31. استفاده از نمودارهای حلقه علیت برای شفاف کردن مدل ذهنی
  32. شناسایی تاخیر ؛ چطور در سازمان در فرصت کمتر کار بیشتری انجام دهیم
  33. چرا معضل ترافیک کلانشهرها ساخت اتوبان و بزرگراه نیست؟
  34. معرفی تفکر سیستمی به سازمان ؛ چطور دیگران را با خود همراه کنیم؟
  35. عشق در تفکر سیستمی [ویدئو]: مثالی عملی در زندگی روزانه
  36. تفکر سیستمی و سازمان ناب : چطور تویوتا نوسانات بازار را در خود حل کرد
  37. تفکر سیستمی و چاقی : چرا گرسنگی راه لاغر شدن نیست؟
  38. تفکر سیستمی و اضافه وزن (2): سیستم بدن را بشناسیم و لاغر شویم
  39. نقطه اهرمی چیست؟ 12 نوع آن از دید تفکر سیستمی
  40. نقاط اهرمی در سیستم‌ها (1): معرفی سه نمونه آن
  41. نردبان استنتاج: چطور به کمک این مدل از سوء برداشت جلوگیری کنیم؟
  42. سطوح فهم از دید تفکر سیستمی: رویداد، الگو، ساختار و چشم‌انداز
  43. زبان تفکر سیستمی: چطور با تغییر زبان دنیا را واقعی‌تر ببینیم؟
  44. حلقه های علت و معلولی: سنگ بناهای سیستم‌های دینامیکی
  45. حلقه های علیت تا دیاگرام گرافیکی عملکرد : ابزار قدرتمند تفکر سیستمی
  46. تفکر سیستمی با راسل ایکاف [ویدئو]
  47. سیستم‌ها با راسل ایکاف [ویدئو]: چرا نظام سلامت و آموزش به ما ضرر می‌زنند؟
  48. تفکر ساختارمند : گله گاو شیرده و تیم فروش چه شباهتی به هم دارند؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *