دینامیک‌های سیستم و آموزگاران مدارس – 3 – اشتباهات سیستمی

در دو مطلب پیشین قسمتی از مقاله آقای جی فارستر را در مورد آموزش تفکر سیستمی و دینامیک‌های سیستم با هم مطالعه کردیم:

1- دینامیک‌های سیستم و آموزگاران مدارس – 1 – آموزش دانش‌آموز محور

2- دینامیک‌های سیستم و آموزگاران مدارس – 2 – طبیعت سیستم‌ها

دیدیم که چطور استفاده از رویکرد سیستمی و دانش‌آموز محور در کلاس‌های درس از چند جهت مفید واقع می‌شود.

  1. یادگیری بهتر مهارت‌ها برای زندگی در دنیای واقعی
  2. خروج معلم از حالت محوریت در کلاس و تبدیل او به مربی و مشاور
  3. اشتیاق بسیار زیاد دانش‌آموزان برای فعالیت و یادگیری (بالعکس کلاس‌های درس عادی)
  4. و…

در این مطب قسمت بعدی مقاله را می‌خوانیم که در آن بررسی نموده است تعاملات ما با سیستم‌های ساده چطور ما را در برخورد با سیستم‌های پیچیده به اشتباه خواهد انداخت.

 

6- از سیستم‌های ساده به پیچیده:

حلقه بازخوری که پیش از این معرفی شد بسیار ساده‌تر از این به نظر می‌رسد که بتواند نماینده وقایع دنیای حقیقی باشد. کمبودهایی در چنین حلقه‌هایی است که امکان اشتباه یاد گرفتن چیزهایی را فراهم می‌کند. خیلی از آموخته‌های شهودی ما نیز از سیستم‌های ساده است. حقیقتی که از یک سیستم ساده یاد گرفته‌ایم می‌تواند با رفتار یک سیستم پیچیده بسیار متفاوت باشد.

 

یک انسان پر شدن لیوان آب را متوجه می‌شود. اما اگر سیستمی که مانند شکل زیر پیچیدگی آن 5 برابر است را مطرح کنیم، شهود بازنده خواهد بود. یک انسان نمی‌تواند به شکل زیر نگاه کند و رفتار آن را پیش‌بینی نماید.

 

چنین سیستمی با توجه به حضور 5 متغیر سطح در آن پیچیدگی پنج برابر نسبت به سیستم ساده لیوان آب دارد. شکل نشان‌دهنده آن است که چطور پیچیدگی ظاهری با افزایش سطوح سیستم افزایش می‌یابد. این شکل از کتاب دینامیک‌های دنیا انتخاب شده است و در آن هر سطح با بیش از یک جریان تغییر می‌کند.

هر جریان نیز با متغیرهای سطح مختلفی کنترل می‌شود. دایره‌های شکل اصلی که در آن گفته شد هر سیستمدو متغیر (انباره و جریان) دارد را نقض نمی‌کند. بلکه این اشکال نشان‌دهنده زیرمجموعه‌های سیاست‌های کنترل نرخ‌های جریان هستند. این زیرمجموعه‌ها به طور جداگانه مفاهیم قابل تشخیص در کنترل نرخ‌ها را تعیین می‌کنند.

 

ریاضی‌دان‌ها این شکل را به عنوان یک سیستم غیرخطی دینامیک درجه 5 معرفی می‌کنند. هیچکس نمی‌توان رفتار آن را با دیدن شکل یا حتی معادلات حاکم بر آن تعیین کند. تنها شبیه‌سازی کامپیوتری است که رفتار آن را فاش خواهد کرد.

اشن شکل در واقع تعاملات بین جمعیت، سرمایه، کشاورزی، منابع و آلودگی را نشان می‌دهد. چنین نموداری رشته‌های مختلف را در بر می‌گیرد. برای مطالعه مناسب سیستم‌ها باید مرز بین رشته‌های آکادمیک شکسته شود. به قول گوردون براون رئیس سابق دانشکده مهندسی MIT: پیام در بازخور است و بازخور به خودی خود بین رشته‌ای می‌باشد.

 

سیستم‌های پیچیده به طریقی کاملا متفاوت با انتظارات ما، که از تعاملمان با سیستم‌های ساده شکل گرفته است، رفتار می‌کنند. از آنجایی که شهود نشات گرفته از سیستم‌های ساده است، مردم در برخورد با سیستم‌های پیچیده تصمیمات اشتباهی می‌گیرند. در ادامه شش مثال آمده است که در آن خطرات قضاوت درباره سیستم‌ها در زندگی واقعی بر اساس موقعیت‌های درک شده از سیستم‌های ساده آمده است.

 

  • علت و معلول لزوما نزدیک یکدیگر قرار ندارند:

از سیستم‌های ساده آموخته‌ایم که علت و معلول از نظر زمان و مکان در نزدیک یکدیگر هستند. به آتش که دست می‌زنید همانجا و در همان لحظه می‌سوزید. تجربه‌های قابل فهم برایمان معمولا همان‌هایی هستند که به ما می‌آموزند رویداد و دلیل آن به هم نزدیکند و دلیل دقیقا پیش از عواقب آن قرار می‌گیرد.

اما در سیستم‌های پیچیده دلیل یک رویداد معمولا در زمانی بسیار عقب‌تر از دلیلش و هچنین در نقطه‌ای دور در سیستم قرار دارد.

 

از آن بدتر در چنین سیستم‌هایی اتفاقاتی روی می‌دهد که احساس می‌کنید عواقب کاری است که در آن نزدیکی انجام شده حال آنکه آن‌ها تنها چنین به نظر می‌رسند. آموزش‌هایی که می‌بینیم نیز باز به عدم توانایی ما در درک و مدیریت درست سیستم‌ها دامن می‌زند.

 

  • بده بستان طولانی مدت در مقابل کوتاه مدت:

در یک سیستم ساده هدف بدست آمده و وظیفه تمام می‌شود. وقتی که لیوان آب پر شد، به هدفمان رسیده‌ایم، کار تمام شده است و عواقب بدی در پی ندارد. با این حال در سیستم‌های پیچیده همواره بده بستان وجود دارد. اگر هدف کوتاه مدت حداکثر شود، نتیجه عواقب بلند مدتی است که مورد پسند نیست.

یک کودک اسباب بازی را از همبازی خود می‌گیرد و به هدفش که داشتن اسباب بازی است می‌رسد؛ اما دعوای پس از آن در راه است. استفاده از کارت اعتباری در کوتاه مدت استانداردهای زندگی را بالا می‌برد، اما در طولانی مدت به خاطر پرداخت بدهی‌ها کیفیت زندگی پایین خواهد آمد.

زیرساخت‌های تفریحی بسیار در جوامع باعث کاهش فشارهای اجتماعی در کوتاه مدت و بدهی‌های دولتی و پیشامدهای سیاسی بد در بلند مدت خواهد بود. ارضاء خواست فوری باعث دزدی و زندان رفتن به دنبال آن خواهد بود.

 

  • اقدامات غیر موثر:

در سیستم‌های ساده مشخص است که چه کاری باید انجام شود تا به هدف برسیم. فرمان را به راست می‌چرخانیم تا خودرو در جاده بماند. اما در سیستم‌های پیچیده تصمیمات مشخص بعضا غیر موثر هستند. تعداد خیلی زیادی از سیاست‌ها داخل سیستم‌های پیچیده تاثیر خیلی کمی دارند. بر عکس سیاست‌های با قدرت اهرمی خیلی پایین بیشترین توجه را در کسب و کار و سیاست از آن خود می‌کنند.

 

مراکزی را اطراف تصمیمات در نظر بگیرید که با عواقب ظهور یافته از سایر حلقه‌های بازخور در سیستم، شکست خواهد خورد. مالیات‌ها ممکن است افزایش یابند تا بودجه را تامین کنند. اما درآمد بیشتر دولت می‌تواند بهانه‌ای برای مخارج بیشتر و به تبع آن کمبود دوباره در بودجه شود. تجربیات از سیستم‌های ساده ممکن است مردم را به سمت راه حل‌هایی سوق دهد که سیستم خود آن را شکست می‌دهد.

 

  • مسیر اشتباه برای اقدامات موثر:

در سیستم‌های ساده مسیر رسیدن به هدف مشخص است. سخت کوشی و ساعات کار بیشتر به درآمد بیشتر ختم می‌شود. در سیستم‌های پیچیده حتی اگر از بین معدود سیاست‌های درست یکی انتخاب شود، مسیر اعمال آن نامشخص یا بدتر از آن مورد قضاوت اشتباه خواهد بود و سیاست در جهت اشتباه اعمال خواهد شد.

در مدل دینامیک شهری مشخص شد که خانه‌های ارزان قیمت یک سیاست اهرمی برای اثر گذاری بر سرزندگی شهر و آسایش ساکنان آن است. دولت نیز اقدام به ساخت خانه‌های ارزان کرد اما این در جهت اشتباه است.

 

خانه‌های قدیمی و فرسوده که از اجزاء اصلی تجمع خانه‌های ارزان قیمت هستند باید خراب شوند نه افزایش یابند. فضایی که به چنین خانه‌هایی اختصاص داده می‌شود باید صرف ساختارهای صنعتی گردد که ایجاد شغل می‌کند. این در حالی است که ساختن این خانه‌ها افراد نیازمند به این مشاغل را در یک نقطه متمرکز می‌کند.

هرچه تعداد خانه‌ها افزایش یابد تعداد مشاغل قابل ایجاد کاهش یافته حال آنکه افراد محتاج به ان افزایش می‌یابد.

به همین دلیل است که احداث چنین شهرک‌هایی راه کاهش فقر نیست بلکه نیرویی فعال در تشدید آن است. و صحت مدلسازی من با روندی که در جریان شهری بوجود امد نیز تایید شد. تنها به کمک مدلسازی همه جانبه است که می‌توان امید داشت خطاهای سیاستی که از یک عمر تعامل با سیستم‌های ساده آموخته‌ایم رفع گردد.

 

  • سرزنش دیگران:

در سیستم‌های ساده دلیل یک شکست مشخص است. هنگام عبور از یک سخره اگر پایمان به اندازه بالا نیاید زمین می‌خوریم و مقصر آن نیز مشخصا خودمان هستیم. اما در سیستم‌های پیچیده دلایل مبهم هستند. واضح نیست که خود دلیل بحرانی که در آن هستیم بوده‌ایم و به همین علت تمایل بسیاری به سرزنش دیگران وجود دارد.

از طرفی سرزنش دیگران تمرکز ما را از علت اصلی مشکل پرت خواهد کرد؛ حال آنکه اقدامات خودمان منجر به بحران شده است. یک مدیر ممکن است رقبا، بانک‌ها و کارمندانش را بخاطر سود کم و کاهش سهم بازار سرزنش کند. هرچند که سایر رقبا در همان صنعت، در تعامل با همان مشتریان و بانکداران موفق هستند.

 

تفاوت تنها در سیاست‌های هر کسب و کار نهفته است. امریکا با مواد مخدر غیر قانونی مشکل دارد. از همین رو کشورهای تامین کننده سرزنش می‌شوند. اما سوال اینجاست که چرا آمریکا بزرگترین بازار این مواد می‌باشد. اگر مصرف کننده‌ای نبود تامین کننده‌ای نیز وجود نمی‌داشت.

در یک سیستم ساده منبع مشکلات مشخص است و در اقدامات خود ما نهفته می‌باشد. در سیستم‌های پیچیده، اما دلایل پنهان هستند و سرزنش، برای فرار از موقعیت، می‌تواند به خارج از خود نسبت داده شود که در این صورت اصلاح غیر ممکن خواهد بود.

 

  • سقوط اهداف:

در سیستم‌های ساده اهداف تقویت و نگهداری می‌شوند. هدف ماندن در خط صحیح اتوبان با خطر تصادف تقویت می‌شود. در سیستم‌های پیچیده‌تر اهداف به تدریج نزول می‌کنند. هدف یک نفر برای امنیت مالی بخاطر فشار برای قرض گرفتن جهت یک مسافرت یا یک خودرو بهتر نزول می‌کند.

به همین ترتیب این نزول ممکن است تبدیل به تلاش برای بیشتر فرو نرفتن در قرض، تلاش برای پرداخت وام‌ها و در نهایت جلوگیری از ضبط اموال شود. در برخی کشورها زمانی نرخ بیکاری 4 درصد به نظر بالا بود. این عدد به تدریج به 8 و حتی بالاتر از ان افزایش یافت.

 

تا زمانی که انبوهی از افراد با فهم عمیق از راه‌هایی که با سیستم‌های دنیای واقعی باید تعامل شود تربیت نشوند، مثل: خانواده‌ها، مدارس، کسب و کار و سیاست. رفتار و برخورد جوامع بر گرفته از آموخته‌هایی از سیستم‌اهی ساده خواهد بود و شکست‌هایی اضطراب آور ایجاد خواهد نمود.

ادامه…

 

سایر مطالب تحلیل دینامیک‌های سیستم:

  1. نمودارهای علت و معلولی: سیستم بر روی کاغذ
  2. علیت در مقابل همبستگی: بستنی عامل ارتکاب قتل
  3. تعیین قطبیت رابطه: بازخورهای مثبت و منفی
  4.  نامگذاری حلقه های علیت: جلوگیری از جنگ سازمانی
  5. نامگذاری متغیرهای نمودار علیت
  6. تاخیر در سیستم: بنزین با قیمت بالا یا پایین؟!
  7. دینامیک‌های سیستم و آموزگاران مدارس
    1. آموزش دانش‌آموز محور
    2. طبیعت سیستم‌ها
    3. اشتباهات سیستمی
    4. مدل‌ها در همه جا
    5. مدل‌های کامپیوتری
    6. منابع اطلاعاتی و فراگیری مدل‌ها
    7. ساختارهای عمومی و معادلات دیفرانسیل
    8. مرور مقاله آموزش دینامیک‌ها سیستم در مدارس – جی فارستر
  8. معرفی دوره خودآموز دینامیک‌های سیستم: دانشگاه MIT
  9. شبیه ساز پرواز مدیریتی
  10. مدل کردن متغیرهای نرم
  11. از ابزارهای حسابداری تا مدل های دینامیک سیستم
  12. چه زمانی شبیه سازی دینامیک سیستم انجام دهیم؟
  13. از عوامل کلیدی موفقیت تا حلقه های کلیدی موفقیت
  14. از حلقه های علت و معلولی تا مدل کامپیوتری سیستم – 1
  15. از نمودار علت و معلولی تا مدل های کامپیوتری سیستم – 2

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *