هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس

اینکه می‌گوییم “هر سیستم یک مجموعه است ولی هر مجموعه یک سیستم نیست” به چه معناست؟ اصولا تفاوت بین یک سیستم و مجموعه‌ای که سیستم نمی‌باشد چیست؟ در زندگی سیستم‌ها برای ما مهمتر هستند یا مجموعه‌ها؟ برای پاسخ به این سوالات شاید بهتر باشد در ابتدا به تعریف سیستم بپردازیم.

سیستم چیست؟

به عنوان تعریفی اولیه می‌توان گفت هر گروهی از اجزاء در تعامل با یکدیگر، که با هم وابستگی و یا ارتباط متقابل دارند و موجودیتی متحد با هدفی مشخص را می‌سازند، سیستم نام دارد.” نکته حائز اهمیت همین وابستگی و ارتباط متقابل است و بدون این دو می‌توان گفت که یک مجموعه از اشیاء داریم نه یک سیستم. البته واضح است که هر یک از مفاهیم بالا از جمله موجودیتی متحد نیازمند تعریف دقیق می‌باشد.

سیستم در مقابل مجموعه‌ی اشیاء

برای روشن‌تر شدن تفاوت مجموعه و سیستم با یک تمرین ادامه می‌دهیم. برای خود در یک دفترچه بنویسید که به نظر شما کدامیک از موارد زیر یک مجموعه است و کدامیک سیستم:

  1. یک کاسه میوه
  2. تیم فوتبال
  3. دستگاه نان تست
  4. آشپزخانه
  5. پایگاه داده نام مشتریان
  6. ابزارهای داخل یک جعبه
  7. یک زوج

خب نتیجه؟ در ادامه خواهیم دید که جواب این سوال آنقدر که تصور می‌کنیم ساده نیست و کاملا بستگی به مفروضات ما دارد. به همین خاطر با یکدیگر هر مورد را همراه فرضیاتی مشخص بررسی می‌کنیم. آشپزخانه، پایگاه داده مشتریان، و ابزارهای داخل یک جعبه همگی به دلیل اینکه هیچ یک از دو شرط وابستگی و ارتباط متقابل را ندارند مجموعه هستند.

نکته جالب اینجاست که آشپزخانه خود مجموعه‌ای از سیستم‌هاست که بخاطر نبود واستگی بین اجزایش تنها یک مجموعه است. اما اگر شخصی وارد این مجموعه شود آن را به انضمام خود تبدیل یک سیستم می‌کند و این از ویژگی‌های تقریبا ثابت انسان‌هاست، که به محض ورود به هر مجموعه‌ای آن را به یک سیستم تبدیل می‌کنند.

تیم فوتبال و دستگاه نان تست با توجه به اینکه هردو علاوه بر ارتباط و وابستگی متقابل دارای هدف نیز هستند به طور قطع یک سیستم را تشکیل می‌دهند. در واقع در خیلی از مواقع برای فهمیدن اینکه چرا اجزاء یک سیستم به صورت خاصی کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، باید به هدف سیستم به عنوان نیروی اصلی در سازماندهی آن دقت کرد.

ظرف میوه در نگاه اول برای خیلی از ما یک مجموعه است اما می‌دانیم که همین میوه‌ها نیز در سطح مولکولی با هم در تعامل هستند. به طور مثال تعدادی از میوه‌ها در کنار یکدیگر دیرتر فاسد می‌شوند که اگر از دید یک میوه‌شناس (!) به چنین اجتماعی نگاه کنیم دیگر یک سیستم میبینیم نه یک مجموعه.

مجموعه ظررف میوه

افرادی که به نظرشان یک زوج زن و شوهر، یک مجموعه است باید هرچه سریعتر به یک مشاور خانواده مراجعه کنند. جدای از شوخی خیلی از اوقات شبیه بودن یک ازدواج به یک مجموعه یا یک سیستم درواقع بیانگر سلامت آن رابطه است. این امر که ازدواج و یا هر رابطه دوستی به نوعی یک وابستگی داوطلبانه است. گاهی در چنین رابطه‌هایی فراموش می‌کنیم که درون یک سیستم قرار داریم و به عنوان عضوی از آن اثر می‌گذاریم و اثر می‌پذیریم و همین موضوع بعضا برای ما گران تمام خواهد شد.

خب بعد از این تمرین کوتاه شاید برایمان بیشتر روشن شد که سیستم‌ها همه جا و به همه شکل اطرافمان هستند و علی‌رغم تفاوت‌های بسیاری که با یکدیگر دارند همگی سیستم هستند. در ادامه چندی از ویژگی‌های چنین نظام‌هایی را باهم بر می‌خوانیم:

سیستم‌ها هدف دارند

در تمرین بالا هم دیدیم که هر سیستمی هدفی دارد که به آن موجودیتی متفاوت می‌بخشد و باعث انسجام و یکپارچگی اجزایش می‌شود. باید توجه کنیم که هدف، دارایی سیستم به عنوان یک کل است و در تک تک اجزا آن وجود ندارد. به طور مثال یک خودرو هدفش ایجاد امکان حمل و نقل افراد از محلی به محل دیگر است و چنین هدفی در قطعات آن مثلا تایرها، موتور و … به تنهایی نیست.

نحوه چیدمان قطعات روی عملکرد تاثیر گذار است

اگر اجزاء یک مجموعه با هر ترکیب دلخواهی بتوانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند، دیگر یک سیستم نخواهیم داشت. به مثال جعبه ابزار برگردیم، در چنین مجموعه‌ای اینکه پیچ‌گوشتی روی سایر لوازم قرار گیرد یا زیر آن‌ها تفاوتی نخواهد داشت مگر اینکه همین الآن یک پیچ‌گوشتی بخواهید! اما در سیستم داستان متفاوت است. کافیست تصور کنید که بخواهید اجزاء خودرو خود را تصادفی کنار هم قرار دهید!

سیستم‌ها تلاش می‌کنند که با حلقه‌های فیدبک (بازخور) خود را پایدار کنند

فیدبک درواقع همان فرستادن و بازگرداندن اطلاعات است. مهمترین ویژگی بازخور این است که اطلاعات لازم برای سیستم جهت پایدار نگهداشتنش را فراهم میکند. این اطلاعات کمک خواهد کرد که در مسیر رسیدن به هدف موقعیت فعلی خود را با موقعیت دلخواه بسنجیم و در صورت لزوم اقدامات اصلاحی توسط اجزاء سیستم انجام گیرد.

به طور مثال هنگامی که فعالیت بدنی شدید انجام می‌دهیم دمای بدن بالاتر از حد معمول خود (37 درجه سانتی گراد) می‌رود و اینجا است که سیستم تعریق به وسیله تبخیر آب از روی سطح پوست باعث تعدیل دمای بدن می‌شود.

یا به عنوان مثالی دیگر وقتی که درحال رانندگی هستیم و به پیچ جاده می‌رسیم، در صورتی که با سرعت زیاد و با زاویه شدید وارد پیچ شویم شواهد تصویری بیرونی و مکانیزم‌های درونی بدن این فیدبک اطلاعاتی را می‌دهند که سرعت یا زاویه فرمان باید کاهش یابد و این اقدام توسط راننده انجام می‌شود.

 

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان
  30. تئوری‌پردازی برای خلق حلقه های علت و معلولی
  31. استفاده از نمودارهای حلقه علیت برای شفاف کردن مدل ذهنی
  32. شناسایی تاخیر ؛ چطور در سازمان در فرصت کمتر کار بیشتری انجام دهیم
  33. چرا معضل ترافیک کلانشهرها ساخت اتوبان و بزرگراه نیست؟
  34. معرفی تفکر سیستمی به سازمان ؛ چطور دیگران را با خود همراه کنیم؟
  35. عشق در تفکر سیستمی [ویدئو]: مثالی عملی در زندگی روزانه
  36. تفکر سیستمی و سازمان ناب : چطور تویوتا نوسانات بازار را در خود حل کرد
  37. تفکر سیستمی و چاقی : چرا گرسنگی راه لاغر شدن نیست؟
  38. نقطه اهرمی چیست؟ 12 نوع آن از دید تفکر سیستمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *