علیت در مقابل همبستگی: بستنی عامل ارتکاب قتل

آقای استرمن (Sterman) در کتاب خود درباره دینامیک‌های سیستم که از کتب مرجع در این زمینه است مطلبی با عنوان علیت در مقابل همبستگی را مطرح می‌کند و در این زمینه به مثال معروفی که به نظر معمای بستنی عامل ارتکاب قتل نام جالبی برای آن باشد. مطلبی که در ادامه آمده است، در ارتباط با این موضوع توضیح می‌دهد.

هر ارتباطی که در نمودار علت و معلولی رسم می‌شود باید با این باور باشد که یک رابطه علت و معولی بین دو متغیر است. در واقع نباید همبستگی بین متغیرها در مدل لحاظ شود. یک مدل دینامیک سیستمی باید به قدری شبیه ساختار واقعی سیستم باشد که شبیه خود سیستم واقعی رفتار کند. منظور از رفتار در اینجا علاوه بر تولید تجربه گذشته (سازگاری با نمودارهای قدیمی) پاسخگویی به شرایط و سیاست‌های کاملا جدید نیز می‌باشد. همبستگی بین متغیرها می‌تواند رفتار گذشته سیستم را بازتاب دهد اما نشان دهنده ساختار آن نخواهد بود.

در صورتی که شرایط تغییر کند، حلقه‌های بازخور خاموش گذشته فعال شوند و یا سیاست‌های جدید اعمال گردد، دیگر رابطه‌های همبستگی گذشته بین متغیرها جوابگو نخواهند بود. به همین خاطر است که تاکید می‌شود، در رسم نمودارهای علٌی تنها روابطی که ساختار علیت زیربنایی سیستم را می‌سازد استفاده شود. هرچند که همبستگی بین متغیرها هنگام شبیه‌سازی سیستم نمایان خواهد شد.

به عنوان یک مثال می‌توان افزایش فروش بستنی، همزمان با افزایش نرخ قتل را گفت. واضح است که هیچگاه در مدل خود ارتباطی مستقیم بین فروش بستنی و قتل رسم نخواهیم کرد. به جای آن، همانند شکل زیر می‌دانیم که افزایش فروش بستنی و نرخ قتل در تابستان و کاهش آن‌ها در زمستان به خاطر تغییرات دمایی است. اشتباه گرفتن همبستگی با علیت می‌تواند در قضاوت و تعیین سیاست فاجعه آمیز باشد. مدل سمت چپ شکل پیشنهاد می‌کند که قطع فروش بستنی باعث کاهش قتل، نجات جان‌ها و قطع بودجه مورد نیاز برای پلیس و زندان خواهد شد.

Correlation

هرچن که بعید است کسی قتل و جنایت را تقصیر بستنی بداند، اما بسیاری از همبستگی‌ها هستند که بسیار پیچیده‌ترند و تشخیص ساختار علیت زیربنایی در آن‌ها دشوار است. بسیاری ازتحقیقات علمی همانند گشتن به دنبال سوزن علیت در انبار کاه همبستگی‌ها است. مثلا: آیا ویتامین C سرماخوردگی را درمان می‌کند؟ آیا خوردن سبوس کلسترول را کاهش می‌دهد؟ و اگر پاسخ مثبت است آیا از خطر حمله قلبی نیز می‌کاهد؟ آیا رشد اقتصادی سبب نرخ زاد و ولد کمتر می‌شود؟ و یا این کاهش به علت افزایش سواد، تحصیلات برای بانوان و هزینه‌های بالاتر بزرگ کردن کودک است؟ آیا سازمان‌های با برنامه‌های افزایش کیفیت جدی، بازگشت سرمایه بهتری برای سهامداران خود به ارمغان خواهند آورد؟

دانشمندان با مشقت و هزینه بسیار متوجه شده‌اند که دادن پاسخ قابل اطمینان به چنین سوالاتی بسیار دشوار بوده و نیازمند تخصیص روش‌های علمی خواهد بود، نظیر: آزمایش‌های کنترل شده، نمونه‌گیری تصادفی، نمونه‌های به اندازه کافی بزرگ، مطالعات دنباله‌دار، تحلیل‌های آماری و…. با این وجود در علوم انسانی و اجتماعی که ما به دنبال مدلسازی در آن‌ها هستیم، انجام چنین آزمایش‌هایی سخت، نادر و بعضا غیر ممکن است.

سازنده مدل همانطور که گفته شد باید کاملا توجه کند که روابط فقط علیت باشد و یک رابطه همبستگی هر چقدر که دارای چشم‌گیر  با مجذور R بزرگتر و ضریب رگرسیون قابل توجهی باشد، باز هم بی‌فایده است. همانطور که اقتصاد دان انگلیسی فلپس براون (Phelps Brown) نیز می‌گوید: ” جایی که نوسانات متغیرهای متفاوت، به صورت مشابه به تغییرات اقتصادی پاسخ می‌دهد (که این اتفاق کم هم رخ نمی‌دهد.)، بسیار راحت می‌توان معادله‌ای را با تعدادی متغیر متفاوت بر نمودارها منطبق نمود… در چنین مواقعی رگرسیون بین سری‌های زمانی از این دست تنها فریب دهنده خواهد بود.”

 

سایر مطالب تحلیل دینامیک‌های سیستم:

  1. نمودارهای علت و معلولی: سیستم بر روی کاغذ
  2. علیت در مقابل همبستگی: بستنی عامل ارتکاب قتل
  3. تعیین قطبیت رابطه: بازخورهای مثبت و منفی
  4.  نامگذاری حلقه های علیت: جلوگیری از جنگ سازمانی
  5. نامگذاری متغیرهای نمودار علیت
  6. تاخیر در سیستم: بنزین با قیمت بالا یا پایین؟!
  7. دینامیک‌های سیستم و آموزگاران مدارس
    1. آموزش دانش‌آموز محور
    2. طبیعت سیستم‌ها
    3. اشتباهات سیستمی
    4. مدل‌ها در همه جا
    5. مدل‌های کامپیوتری
    6. منابع اطلاعاتی و فراگیری مدل‌ها
    7. ساختارهای عمومی و معادلات دیفرانسیل
    8. مرور مقاله آموزش دینامیک‌ها سیستم در مدارس – جی فارستر
  8. معرفی دوره خودآموز دینامیک‌های سیستم: دانشگاه MIT
  9. شبیه ساز پرواز مدیریتی
  10. مدل کردن متغیرهای نرم
  11. از ابزارهای حسابداری تا مدل های دینامیک سیستم
  12. چه زمانی شبیه سازی دینامیک سیستم انجام دهیم؟
  13. از عوامل کلیدی موفقیت تا حلقه های کلیدی موفقیت
  14. از حلقه های علت و معلولی تا مدل کامپیوتری سیستم – 1
  15. از نمودار علت و معلولی تا مدل های کامپیوتری سیستم – 2

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *