مثال کاربرد تفکر سیستمی: بررسی گام به گام حل یک معضل

در ژانویه سال 2000، دفتر خدمات محیط زیست مینسوتا (Minnesota’s Office of Environment Assistance: MN OEA) بررسی راهکارهای خلاقانه را برای مشکل روبه رشد دفع زباله‌های جامد در ایالت، آغاز کرد. در کنار سایر چالش‌ها، این ایالت:

– در حال تولید زباله جامد بیشتری بود

– محل‌های جدیدی برای تخلیه نداشت

– نرخ بازیافت تغییری نکرده بود

– حجم رو به رشدی از زباله به جای ورود به فرآیند فرآوری، از ایالت خارج می‌شد

– و بسیاری از کارخانه‌های فرآوری زباله، برای تامین مالی خود، بیش از پیش بر درآمد حاصل از مالیات وابسته شده بود

آژانس MN OEA که به خاطر اقدام‌های خلاقانه‌اش در حل مشکلات، شناخته شده بود، گزارشی از سیاستی آینده‌نگرانه منتشر کرد. در این گزارش پیشنهاد شد در ایالت تا سال 2008، دفع زباله‌های جامد فرآوری نشده، حذف گردد. از طرفی تحلیلی سیستمی از وضعیت فعلی صورت گیرد و دغدغه‌های موجود بررسی گردد.

عکس‌العمل‌ها از طرف اهالی صنعت زباله، بسیار متفاوت بود. این پاسخ‌های مختلف اعضای MN OEA را قانع کرد که برای تصمیم‌گیری درباره نحوه پیشبرد کار، باید اتاق گفتمان مشارکتی برگزار کنند.

تصور آن‌ها این بود که تفکر سیستمی و سایر ابزارهای یادگیری سازمانی، به گروهی از نمایندگان بخش‌های مختلف کمک می‌کند، نقاط اهرمی را برای تغییر شناسایی کرده و پیچیدگی اجتماعی و دینامیکی موجود در چنین سیستم پیچیده‌ای را بررسی کنند.

تیم MN OEA توانست 27 نماینده از شهروندان، کسب‌وکارها، دولت، مراکز بازیافت و صنعت فرآوری زباله گرد هم آورد تا درباره سیستم زباله مینِسوتا با یکدیگر فکر کنند. سپس گروهی از قانون‌گذاران، مدیران صنعت و نمایندگان، قانونی را بر اساس پیشنهادات این افراد، تنظیم می‌کردند.

خواسته شد شرکت‌کنندگان از رهبران و فعالین باشند تا بتوانند فرای حوزه تخصصی خود را ببینند و با فهمیدن کل سیستم، رویکردی با افق بلند مدت‌تر از حد معمول سازمان خود اتخاذ کنند. از طرفی بتوانند به نتایجی برسند که لزوما در کوتاه مدت به نفع سازمان‌هایشان نیست.

فرصتی تاریخی

ابزارهای تفکر سیستمی می‌توانند رویکردی حیاتی و به شدت کم‌یاب را نسبت به موضوعات پیچیده‌ای فراهم کنند، که قانون‌گذاران با آن‌ها درگیر هستند. تا بحال تعداد زیادی تحلیل‌های سیستمی پیرامون مسائل اجتماعی وجود داشته است. با این حال چالش در این است که روش‌هایی خلاقانه یافت شود تا بتوانیم کاری کنیم موسسات سیاست‌گذار پذیرای نتایج سیستمی باشند که از چنین تحلیل‌هایی حاصل می‌شود.

حداقل در ابتدا، بین درست بودن از نظر سیستمی و موثر بودن از دیدگاه سیاسی، بده‌بستانی وجود دارد.

نهاد MN OEA فرآیندی بسیار مشارکتی را به کار گرفت تا گروهی که روی گزارش سیاست زباله جامد کار می‌کردند، یافته‌های آن را کاملا از خودشان بدانند.

تسهیل‌گرانِ گفت‌وگو، فعالیت شرکت‌کنندگان را جهت‌دهی نکردند؛ آن‌ها صرفا گروهی توانمند از افراد را گرد هم آوردند و ابزارهایی را برایشان فراهم کردند که بتوانند با پیچیدگی موضوعات پیش رو، دست و پنجه نرم کنند. این رویکردِ از دور دستی بر آتش داشتن، که در مباحثات سیاست‌های اجتماعی، جدید بود، عاملی حیاتی برای موفقیت این پروژه محسوب می‌شد.

این موسسه در انتخاب شرکت‌کنندگان هم بسیار هوشیارانه عمل کرد. آن‌ها بخش‌های مختلف را برای داشتن نماینده شناسایی کردند تا افرادی حاضر شوند که در خط مقدم هستند و صنعت خود را به خوبی می‌شناسند.

همچنین افرادی که در سیستم لابی داشتن را وارد فرآیند نکردند تا عنصر سیاسی بازی تا حد امکان حذف گردد. در همین راستا افراد نهایی از طریق یک پروسه رای‌گیری انتخاب شدند. این فرآیند بر مبنای این بود که این اشخاص بتوانند فرای خود، دانش خود و اصول کاری خود را ببینند.

فرآیند با مقدمه‌ای درباره تفکر سیستمی و یادگیری سازمانی شروع شد. تسهیل‌گران هم به شرکت‌کنندگان گفتند که این کار نسبت به تجربیات گذشته بسیار متفاوت است؛ مفهوم احترام را توضیح دادند و انتظارات درباره رفتارهای محترمانه را شفاف کردند.

در 9 روزی که افراد گروه ملاقات می‌کردند، در فعالیت‌های زیر مشارکت داشتن:

آن‌ها از تکنیک شش‌ضلعی (Hexagon Techniqe) استفاده کردند تا موضوعات و دغدغه‌ها را درباره دفع زباله خشک، تعیین کنند.

  • مشاهدات خود را روی Sticky Note نوشتند و چسباندن آن‌ها در جلو اتاق اجازه داد افراد:
  • – در بطن جلسه حضور داشته باشند
  • – پاسخ‌های احساسی را به عنوان داده‌ای مرتبط به کار گیرند
  • – موضوعات را از اشخاصی که آن‌ها را تبیین کرده‌اند جدا سازند
  • – تصویری کامل از سیستم خلق کنند

سپس شرکت‌کنندگان متغیرها را شناسایی کردند و زبان حلقه‌های علت و معلولی را آموختند. افراد در گروه‌های کوچک با یکدیگر همکاری کردند تا موضوعاتی را که در شش‌ضلعی‌ها نمایش داده می‌شوند، با استفاده از آرکتایپ‌های سیستمی، حلقه‌های علیت و دیاگرام‌های انباره جریان، بررسی کنند.

  • آن‌ها هر روز را با دیالوگ شروع و تمام می‌کردند. در فرآیند آن هر شرکت‌کننده می‌توانست دیدگاه، افکار و دغدغه‌های خود را بیان کند. گفت‌وگوها گاهی در حمایت هم بودن، گاهی در تضاد. ناهارخوری‌های مشترک هم برای ایجاد اعتماد، ضروری بودند.
  •  
  • تیم‌ها نمودارهای علت و معلولی را با هم ادغام کردند تا به یک نقشه علیت بزرگ‌تر برسند و روابط را در کل سیستم زباله، از دیدی سطح بالاتر، نمایان کنند.
  •  
  • آن‌ها انتخاب‌ها و استراتژی‌هایی را برای پیشرفت کار، تدوین کردند. گروه این استراتژی‌ها را با استفاده از حلقه‌های علیت و انباره-جریان آزمود، تا بتواند عوارض جانبی ناخواسته اقدامات مطرح شده را تعیین کند و در نظر بگیرد.
  •  
  • در نهایت توصیه‌هایی را برای قانون‌گذاران طراحی کردند. افراد در کنار تعیین اصول راهنما برای مقامات، مواردی را هم برای خودشان مشخص کردند، مثل:
  •  
  • – باید از محیط زیست و سلامت عمومی مراقبت کنیم
  • – باید تولید زباله را کاهش دهیم
  • – باید داده‌های بهتری را در طول زمان جمع‌آوری نماییم
  •  
  • و مخاطب این بایدها هم خودشان بودند!
  •  
  • همچنین یک مدل توافق شش مرحله‌ای را به کار گرفتند تا مشخص شود هر توصیه، چقدر حمایت از جانب اعضا دریافت خواهد کرد.
  •  
  •  
  • در فرآیندهای مشارکتی قبلی، این همان نقطه‌ای بود که افراد عقب می‌نشستند و صبر می‌کردند ببینند چه اتفاقی می‌افتد؛ کسانی که با اکثریت مخالف بودند، تلاش می‌کردند نتایج نهایی را کم اهمیت کنند. و همچنان دیگران، بی‌اعتمادی خود را از سیستم سیاست‌گذاری مطرح می‌کردند تا بر پیشنهادات تاثیر گذارند.
  •  

این مرتبه تمامی دغدغه‌ها با آغوش باز در نظر گرفته شدند. بیشتر شرکت‌کنندگان فهمیدند اگر بهترین تلاش خود را برای پیشبرد فرآیند نکنند، به این فرض خودانجام دامن می‌زنند که امکان ایجاد تغییر واقعی در سیستم سیاست‌گذاری، نیست.

نتایج

در نهایت گروه 10 توصیه برای قانون‌گذاران و چندی پیشنهاد برای منابع تامین سرمایه، تنظیم کرد. گزارش نهایی، با هدف تشریح کامل، چندین دیاگرام علیت داشت. گروه نمایندگانی را انتخاب کرد تا در خلال ارائه برای کارگروه قانون‌گذاری، زمینه‌های لازم را فراهم کنند.

کارگروه به طور متفق‌القول پذیرفتند که بیشتر توصیه‌ها، دستاوردهایی مهم هستند. یک دلیل اصلی برای این اتفاق نظر، این بود که توصیه‌ها عمدا با کلامی از دید بالا بیان شده بودند و جزئیات اندکی داشتند.

با این حال اساس چنین سطح از توافقی، در زمانی بنا شده بود که گروه با یکدیگر گذرانده بودند و از نقطه نظر نقاط برجسته در سیستم، درباره فرضیات و دغدغه‌های خود صحبت کردند.

جالب است که یکی از توصیه‌های گروه این بود که افراد جلسات خود را همچنان ادامه دهند تا تغییرات سیستم را ارزیابی کنند. بدین ترتیب می‌توانستند بررسی نمایند که آیا توصیه‌ها طبق قآنچه انتظار داشتند عمل کرده است یا نه و همچنین برخی موضوعات دشوارتر را مطرح کنند.

افراد حس کردند مهم است روی زیربنایی که از محتوای کاری‌شان و روابط ایجاد شده، خلق کرده‌اند، کارهای بیشتری بنا کنند.

از طرفی آن‌ها ضمن حفظ مقاصد اولیه خود، نسبت به توانایی سیستم سیاست‌گذاری برای اقدام روی توصیه‌های مطرح شده، خوش‌بینی آگاهانه‌ای نشان دادند.

با پیش رفتن شرکت‌کنندگان، تعامل و فهم آن‌ها در برابر فرآیندهای سیستمی و ابزارهای یادگیری، به بهبود فرآیند سیاست‌گذاری کمک می‌کرد.

اعضای دولتی مثل MN OEA نقشی حیاتی در محافظت از منابع آسیب‌پذیر بازی می‌کنند و البته در این مسیر با سطوحی از پیچیدگی، درگیر هستند. در انتها امیدواریم در ایران هم شاهد استفاده از چنین ابزارهایی در حوزه‌هایی باشیم که بیشترین ارزش را در پیشرفت سیستم‌های اجتماعی دارد.

منبع: The Systems Thinker

ثبت نام کنید و کتاب رایگان «هنر سیستمی اندیشیدن» را دریافت نمایید.

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان
  30. تئوری‌پردازی برای خلق حلقه های علت و معلولی
  31. استفاده از نمودارهای حلقه علیت برای شفاف کردن مدل ذهنی
  32. شناسایی تاخیر ؛ چطور در سازمان در فرصت کمتر کار بیشتری انجام دهیم
  33. چرا معضل ترافیک کلانشهرها ساخت اتوبان و بزرگراه نیست؟
  34. معرفی تفکر سیستمی به سازمان ؛ چطور دیگران را با خود همراه کنیم؟
  35. عشق در تفکر سیستمی [ویدئو]: مثالی عملی در زندگی روزانه
  36. تفکر سیستمی و سازمان ناب : چطور تویوتا نوسانات بازار را در خود حل کرد
  37. تفکر سیستمی و چاقی : چرا گرسنگی راه لاغر شدن نیست؟
  38. تفکر سیستمی و اضافه وزن (2): سیستم بدن را بشناسیم و لاغر شویم
  39. نقطه اهرمی چیست؟ 12 نوع آن از دید تفکر سیستمی
  40. نقاط اهرمی در سیستم‌ها (1): معرفی سه نمونه آن
  41. نردبان استنتاج: چطور به کمک این مدل از سوء برداشت جلوگیری کنیم؟
  42. سطوح فهم از دید تفکر سیستمی: رویداد، الگو، ساختار و چشم‌انداز
  43. زبان تفکر سیستمی: چطور با تغییر زبان دنیا را واقعی‌تر ببینیم؟
  44. حلقه های علت و معلولی: سنگ بناهای سیستم‌های دینامیکی
  45. حلقه های علیت تا دیاگرام گرافیکی عملکرد : ابزار قدرتمند تفکر سیستمی
  46. تفکر سیستمی با راسل ایکاف [ویدئو]
  47. سیستم‌ها با راسل ایکاف [ویدئو]: چرا نظام سلامت و آموزش به ما ضرر می‌زنند؟
  48. تفکر ساختارمند : گله گاو شیرده و تیم فروش چه شباهتی به هم دارند؟
  49. سیستمی اندیشیدن چه ارتباطی به تیپ شخصیتی دارد؟
  50. مثالی از کاربرد تفکر سیستمی، در حل یک معضل اجتماعی
  51. مدلسازی سیستمی چه زمانی برای حل مشکلات مفید خواهد بود؟
  52. چطور با تفکر سیستمی دیدگاه‌های متفاوت را سر یک میز بنشانیم؟
  53. درس تفکر سیستمی از پیتر سنگه که نباید از دست بدهید [ویدئو]
  54. چطور از مدل های سیستمی برای پیشرفت سازمان خود استفاده کنیم؟
  55. دیالوگ چیست و چرا برای تفکر سیستمی ضروری است؟
  56. چطور نان تست می‌تواند مهارت تفکر سیستمی را تقویت کند؟ [ویدئو]
  57. چطور با تفکر سیستمی، تئوری و عمل را در مدیریت پیوند دهیم؟
  58. مثال کاربرد تفکر سیستمی: بررسی گام به گام حل یک معضل
  59. تکنیک شش‌ضلعی: چطور از ایده‌های اولیه به متغیرهای سیستمی برسیم
  60. تفکر سیستمی به روایت تصویر [ویدئو]

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *