یک پالت از ابزارهای تفکر سیستمی

دسته‌ای کامل از ابزارهای تفکر سیستمی وجود دارند و همانند نقاشی که با یک پالت رنگ سر و کار دارد، می‌توانید به آن‌ها نگاه گنید. بسیاری از طیف‌ها به کمک 3 رنگ اصلی قابل ایجاد است اما داشتن مجموعه رنگی از پیش آماده، نقاشی را بسیار ساده‌تر خواهد کرد.

حداقل 10 نوع ابزار متفاوت رویکرد سیستمی موجود است. که در 4 مجموعه قابل دسته‌بندی‌اند:

  1. ابزارهای طوفان فکری
  2. ابزارهای تفکر پویا
  3. ابزارهای تفکرساختارمند
  4. و ابزارهای کامپیوتر محور

هرچند طراحی هر ابزار به گونه‌ایست که جداگانه قابل استفاده باشد، اما با ترکیب آن‌ها به درک عمیق‌تری از رفتار دینامیک سیستم‌ها خواهیم رسید.

ابزارهای طوفان فکری (BrainStorming):

نمودار 2Q معمولا با عنوان استخوان ماهی یا نمودار علت و معلول شناخته می‌شود. Qها اول دو کلمه‌ی Qualitative و Quantitative هستند. این روش به نحوی طراحی شده است که شرکت کنندگان بتوانند به کمک آن کل سیستم راببینند.

درطی یک جلسه ساختار یافته طوفان فکری با نمودار QQ هر دو وجه موضوع مورد بررسی به صورت شفاف و متعادل ارائه می‌شود. همچنین تلاش می‌کنند از رویکرد یک جانبه خوداری کنند. این نمودار همچنین نقشه‌ای بصری از عوامل کلیدی فراهم می‌آورد. وقتی که این عوامل مشخص شدند، نمودارهای رفتار در طول زمان (Behavior Over Time: BOT) و یا نمودارهای حلقه علیت(Causal Loop) را می‌توان برای فهم بهتر نحوه‌ی تعاملات آن‌ها استفاده نمود.

نمودار QQ با یک پیکان بزرگ افقی شروع می‌شود، که به موضوع مورد بررسی اشاره دارد. عوامل اصلی کمی (سخت) از بلای پیکان شاخه زده می‌شوند و عوامل کیفی (نرم) نیز از پایین آن. همچنین پیکان‌هایی از عوامل اصلی انشعاب می‌گیرند که نشان‌دهنده زیر عوامل هستند و هر یک می‌تواند زیر زیر عامل نیز داشته باشد. با این حال تعداد زیاد انشعابات از یک زیر عامل نشان دهنده این است که احتمالا باید به عال اصلی تبدیل شود.

ابزارهای تفکر پویا (Dynamic Thinking):

نمودارهای رفتار در طول زمان (Behavior Over Time) از جمله ابزارهای تفکر سیستمی و چیزی بیش از یک منحنی در صفحه مختصاتند. آن‌ها نشان‌دهنده روابط پویا  بین متغیرها می‌باشند. برای مثال وقتی در تلاش برای رسم رابطه‌ی بین فروش، انبار و تولید هستیم. اگر فروش 20 درصد بالا رود، تولید نمی‌تواند به یکباره به سطح فروش برسد. همچنین در این بین تا رسیدن سطح تولید به مقدار فروش، موجودی انبار کمتر از قبل خواهد بود. با کشیدن رفتار متغیرهای مختلف در یک نمودار قادر به فهم نحوه‌ی ارتباطات این متغیرها خواهیم بود.

نمودارهای حلقه علیت (Causal Loop Diagram: CLD) راهی مفید برای نمایش روابط پویای بنیابینی هستند. CLDها فهم یک نفر درباره‌ی ساختار یک سیستم را شفاف می‌کند، تصویری برای به اشتراک گذاری این فهم مهیا نموده و سیستم‌های پیچیده را به شکل مختصر و مفید نشان می‌دهد. نمودار حلقه‌های علت و معلولی در ترکیب با نمودارهای رفتار در طول زمان جفت‌های رفتار-ساختار را به وجود می‌آورند که برای ایجاد چارچوبی کاربردی جهت توصیف پدیده‌های پیچیده‌ی پویا لازم است. نمودارهای حلقه‌ی علیت برای متفکر سیستمی معادل رنگ های اصلی برای نقاش‌اند.

آرکتایپ‌های سیستمی نامی است که به دینامیک‌های مشخص و معمولی می‌گوییم، که در محیط‌های متفاوت تکرار می‌شوند. این آرکتایپ‌ها که ترکیبی از حلقه‌های تقویتی و تعادلی متفاوت هستند، به متفکر سیستمی کمک می‌کنند تا پدیده‌های دنیای واقعی را توصیف کند. از این ابزارها به عنوان نقطه‌ی شروعی در ساخت توصیفی شفاف و واضح از مسائل و داستان‌های کسب و کار استفاده می‌شود. چند آرکتایپ رایج عبارتند از: تعدیل اهداف (Drifting Goals)، انتقال بار(Shifting The Burden)، محدودیت‌های موفقیت (Limits To Success) ،اصلاحات ناموفق (Fixes That Fail) ،تراژدی مشترکات (Tragedy of Commons)، رشد و عدم سرمایه گذاری (Growth and Under-Investment) و چشم و هم چشمی (Escalation).

ابزار های تفکر ساختارمند (ُStructural Thinking):

نمودارهای گرافیکی عملکرد (Graphical Function Diagrams)، جفت‌های رفتار-ساختار (Structure Behavior Pairs) و نمودارهای ساختار سیاست (Policy Structure Diagrams) را می‎توان به عنوان سنگ‌بناهای مدل‌های کامپیوتری دید. عملکردهای گرافیکی برای شفاف‌سازی روابط غیرخطی بین متغیرها استفاده می‌شوند. همچنین برای کمی‌سازی اثراتی از متغیرها که اندازه‌گیری آن‌ها دشوار است مفیدند. مانند روحیه یا فشار زمانی. جفت‌های رفتار-ساختار بین یک ساختار مشخص و رفتار متعاقب آن ارتباط ایجاد می‌کنند. نمودارهای ساختار سیاست فرآیندی که سیاست‌ها ایجاد می‌کند نمایش می‌دهند. به طور کلی می‌توان گفت هنگام استفاده از این ابزارها درحال حرکت از نقاشی روی بوم به سمت ساخت مجسمه‌ی سه‌بعدی هستیم.

ابزارهای کامپیوتر محور:

این رده از ابزارهای تفکر سیستمی شامل مدل‌های کامپیوتری (Computer Models)، شبیه‌سازی‌های پرواز مدیریتی (Management Flight Simulator) و آزمایشگاه‌های یادگیری (Learning Laboratories)، نیازمند تسلط بالای تکنیکی برای ایجادشان هستند. با این حال برای استفاده از آن‌ها آموزش‌های پیشرفته‌ی اندکی پس از ایجادشان نیاز است.

 

سایر مطالب تفکر سیستمی:

  1. در سیستم پیچیده دینامیک بال پروانه طوفان به پا می‌کند
  2. هر سیستم یک مجموعه است و نه بالعکس
  3. هدف، روح نا پیدای سیستم
  4. مراقب کوه یخ سیستم‌ها باشیم
  5. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت اول)
  6. دشمن را ملاقات کردیم : خود ما! (قسمت دوم)
  7. مثال‌هایی از مقاومت در برابر سیاست
  8. مقاومت علی سیاست: اشکال در سیستم یا سیاست؟
  9. بازخور (فیدبک): دستان پشت پرده سیستم‌ها
  10. وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی
  11. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت اول)
  12. تفکر سیستمی: یک جهان‌بینی عملیاتی (قسمت دوم)
  13. تفکر در زمینه‌ی تفکر سیستمی: چطور می توانیم راحت تر به آن تجهیز شویم؟
  14. 7 مهارت اساسی اندیشیدن (ابزارهای تفکر سیستمی)
  15. تفکر سیستمی: چه چیزی؟ چرا؟ چه زمانی؟ کجا؟ وچطور؟
  16. تفکر سیستمی: نیاز رهبران برای رشد پایدار کسب و کار
  17. معرفی چند کتاب تفکر سیستمی
  18. مربی‌گری و تسهیل تفکر سیستمی در سازمان
  19. 6 گام سیستمی اندیشیدن در عمل
  20. چطور ساختار سیستمی را ببینیم؟
  21. تفکر دینامیک (پویا) چیست؟
  22. ماتریس استقرار چشم انداز: چارچوبی برای تغییرات بزرگ
  23. از تفکر رویداد محور تا تفکر سیستمی
  24. کلیپ تفکر سیستمی
  25. مدل ذهنی چیست؟
  26. مدل های ذهنی و مدل‌سازی دینامیک سیستم ها
  27. معرفی سه ابزار تفکر سیستمی تحت وب
  28. مسئولیت پذیری سازمانی : چطور جلوی یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سازمانمان را بگیریم؟
  29. سطوح مسئولیت پذیری سازمانی : درمانی برای پدیده‌ای خطرناک در سازمان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *